Winterslabladeren buiten sla: veldsla, mizuna, rucola & Claytonia om nu te zaaien

De meeste tuiniers die in januari sla willen oogsten, grijpen naar een winterharde sla, doen er een afdekking overheen en hopen het beste. Het werkt, maar het is de moeilijkste manier. De bladeren die een Britse of Nederlandse winter echt zonder problemen doorstaan, vormen een bonte groep soorten die vrijwel niets gemeen hebben behalve één ding: ze blijven groen bij temperaturen waarbij sla al allang plat ligt. Het gaat om veldsla, claytonia, winterkers, wilde rucola en de oosterse brassica's. Zaai de komende twee weken een strook van elke soort en je snijdt van november tot maart verse sla. De handigste manier om erover na te denken is als een portfolio — elke soort heeft een andere zwakte, waardoor je bij vijf soorten nooit de hele oogst tegelijk kwijtraakt.

• Zaai uiterlijk Oosterse brassica's half sept · veldsla & claytonia tot begin okt
• Waar Direct in stroken van 10 cm breed, 1 cm diep · nauwelijks uitdunnen nodig
• Winterhardheid Veldsla en claytonia tot −15 °C zonder bescherming · brassica's tot circa −8 °C
• Snijden Vanaf 6–8 weken · 3–4 snedes per zaaisel, altijd boven de hartblaadjes

Waarom niet gewoon meer sla telen?

Sla telen is zeker de moeite waard — onze gids over wintersla bespreekt de rassen en het zaaitijdstip uitgebreid, en niets anders geeft diezelfde zoete, volle basis aan een saladeschaal. Maar Lactuca sativa is een mediterraans eenjarig gewas dat we hebben overgehaald om de winter te overleven, en dat merk je: het heeft bescherming nodig bij strenge vorst, rot in het hart tijdens een natte december, en een snijvlak herstelt niet goed bij temperaturen onder circa 5 °C.

De soorten in dit artikel zijn anders. Veldsla en claytonia zijn koudeminnende planten waarvoor een Nederlandse winter gewoon het groeiseizoen is, en de oosterse brassica's komen uit een deel van de wereld waar de herfst het belangrijkste oogstseizoen is in plaats van een bijzaak. Ze groeien sneller dan sla, overleven meer kou en — het deel dat niemand noemt — smaken meerdere soorten na een vorstperiode aantoonbaar beter.

De vier groepen, en hoe elke soort tekortschiet

Veldsla (Valerianella locusta), ook bekend als rapunzel of mâche, is de hardste slasoort in de tuin en de mildste van smaak. Het is ook de soort met een echte eigenaardigheid: veldsla kiemt slecht boven circa 20 °C bodemtemperatuur, wat precies de reden is waarom het een septembergewas is en geen augustusgewas. De zwakte is het tempo — het groeit langzaam en de rozetten blijven klein, dus zaai driemaal zoveel als je denkt nodig te hebben. Je vindt het op soort onder Valerianella locusta.

Claytonia (Claytonia perfoliata), winterpostelein of mijnwerkersla, vormt sappige, ronde bladeren op een steel die recht door het blad heen groeit. De plant is uitzonderlijk winterhard, mild van smaak en lekker knapperig, en het is het enige winterblad dat na een januarische snede betrouwbaar teruggroeit. De zwakte is zijn enthousiasme: het zaait zichzelf zo vrijelijk uit dat één zaaisel de neiging heeft permanent aanwezig te blijven. Zie claytonia of winterpostelein.

Rucola bestaat uit twee soorten die zich totaal anders gedragen. Gewone salade-rucola (Eruca sativa) groeit snel en is mild van smaak, maar schiet bij de eerste zachte periode al in zaad. Wilde of meerjarige rucola (Diplotaxis tenuifolia) groeit langzamer, is aanzienlijk pittiger, veel winterhardter en levert twee à drie jaar oogst uit één zaaisel. Kies voor de winter voor de wilde variant; het volledige assortiment vind je in de rucolacollectie. Beide zijn kwetsbaar voor aardvlooien tijdens een warme herfst.

Oosterse brassica's — mizuna, tatsoi, pak choi, Chinese kool en de mosterdsoorten — zijn de royale keuze: snel, grootbladig en productief, en ze vullen de saladeschaal terwijl de andere soorten nog klein zijn. Blader er samen doorheen in Aziatische groenten, per soort onder Brassica rapa en Brassica juncea, of afzonderlijk als mizuna, tatsoi, pak choi en Chinese kool. Hun zwakte zit aan beide kanten van de kalender: te vroeg gezaaid worden ze kaalgevreten door aardvlooien, en in februari schieten ze eerder in bloei dan welke andere soort ook. De gids over mosterdgroenten kweken behandelt die groep uitgebreid.

Nog één soort die zeker de moeite waard is: winterkers (Barbarea verna) heeft de pittige smaak van waterkers zonder dat er stromend water voor nodig is, verdraagt vocht en halfschaduw, en is winterhard genoeg om de hele winter aan zijn lot overgelaten te worden. Het is een klein assortiment — zie winterkers en het bredere kersassortiment.

Hoe je wintersalade zaait

1. Zaai in stroken, niet in rijen Een strook van 10 cm breed en 1 cm diep, met zaad dicht bezaaid. Je kweekt een gewas om te snijden, geen individuele planten om groot te laten worden — dun dus alleen genoeg uit om te voorkomen dat de zaailingen vervilten.
2. Koel de zaaigeul voor veldsla Als begin september nog warm is, water de open zaaigeul met koud water en zaai 's avonds. Veldsla kiemt simpelweg niet in warme grond — dezelfde temperatuurremming die beschreven staat in onze spinaziegids.
3. Dek de brassica's vanaf dag één af met vlies Aardvlooien zijn tot in het vroege najaar actief en doorgevreten zaailingen halen de achterstand nooit meer in. Insectennet over de strook totdat de bladeren 5 cm zijn — zie tuinplagen en bestrijding.
4. Niet bemesten Stikstof in de herfst geeft zachte, waterige bladeren die bij de eerste vorst instorten en eronder gaan rotten. Onbemeste planten groeien langzamer maar overleven veel beter.
5. Afdekken vanaf eind oktober, en ventileren Een klok of vlies houdt de bladeren schoon en oogstklaar in plaats van veel warmte toe te voegen. Open de afdekking op elke dag boven het vriespunt — zie kloches, vlies en koude bakken.

Twee zaaidata, niet één

Het onderscheid is belangrijk omdat de twee groepen de twee helften van de winter afdekken. De brassica's brengen je van november tot kerst; de winterharde inheemse soorten nemen het daarna over vanaf januari, wanneer de brassica's al weggesneden zijn en het licht op zijn slechtst is. Voeg wat bitterheid toe voor balans met cichorei, radicchio of andijvie, een rij winterspinatie, en — voor een heel ander soort zekerheid — een bak microgreens binnenshuis, die binnen tien dagen klaar zijn wat het weer ook doet.

Snijden: waar de meeste mensen de tweede oogst missen

Snijden en teruggroeien is geen eigenschap van de plant, het is een techniek. Neem een handvol bladeren, houd ze bij elkaar en snij in één rechte beweging met een schaar 2,5 tot 4 cm boven de grond — boven het groeipunt, dat in het midden van de rozet zit. Snij je lager, dan neem je de hartblaadjes mee en is die strook klaar; snij je hoger, dan laat je taaie stompjes achter die gaan rotten. Als je het goed doet, geven de meeste winterbladeren drie of vier snedes per zaaisel, waarbij claytonia en mizuna het gewilligst zijn.

Het moment van snijden is net zo belangrijk als de hoogte. Snij 's ochtends, op een dag boven het vriespunt, en nooit wanneer de bladeren bevroren zijn — een bevroren blad zit vol ijskristallen en verandert in de saladeschaal in moes. En ontblaad een plant in december niet volledig: bladeren zijn het enige waarmee hij in die periode iets kan terugverdienen.

De beloning voor de kou is smaak. Brassica's reageren op vorst door opgeslagen zetmeel om te zetten in oplosbare suikers als natuurlijke antivries, waardoor mizuna en tatsoi in januari merkbaar zoeter en milder zijn dan hetzelfde blad in september. Rucola gaat de andere kant op — kou en stress verhogen de mosterdoliën, waardoor winterrucola de pittigste rucola is die je ooit zult eten. Geen van beide is een gebrek; beide zijn het waard om een saladeschaal omheen te plannen.

Veelgemaakte fouten met wintersalade

• Veldsla zaaien in warme grond — een augustuszaaisel in een warme bed komt er simpelweg niet uit. Wacht tot de bodem onder de 20 °C zakt, of zaai 's avonds in een bewatered zaaigeul.
• De brassica's als het hele gewas beschouwen — ze leveren de beste waarde in november en zijn tegen februari verdwenen. De winterharde bladeren zijn wat je door de tweede helft heen helpt.
• In de hartblaadjes snijden — de enige reden waarom mensen één oogst krijgen in plaats van vier.
• Bemesten voor grootte — zachte, stikstofrijke bladeren zijn de eersten die bevriezen en de eersten die rotten.
• De klok hermetisch afsluiten — stilstaande, vochtige lucht bij 4 °C is precies wat grauwe schimmel wil. Ventileer wanneer het boven het vriespunt is, en zie omvalziekte en schimmel.
• Slakken vergeten — ze blijven de hele winter actief onder een afdekking en hebben claytonia liever dan vrijwel alles anders.

Veelgestelde vragen

Is het te laat om wintersalade te zaaien eind september?
Niet helemaal, maar de keuze wordt smaller. Veldsla, claytonia en winterkers kunnen tot de eerste week van oktober worden ingezaaid en zullen nog oogsten geven, weliswaar iets later; de oosterse brassica's willen echt half september in de grond liggen om genoeg blad op te bouwen voordat de groei stopt. Na begin oktober: zaai in een koude bak, een kasrand of een diepe verhoogde bedden onder afdekking in plaats van in open grond.

Kan ik winterbladeren in potten kweken?
Ja, en dat werkt vaak zelfs beter. Een brede, ondiepe bak tegen een lichte muur heeft een goede afwatering, warmt snel op en geeft slakken iets minder kansen. Gebruik verse potgrond en een bak van minimaal 20 cm diep — onze gids over telen in potten behandelt alle details.

Hebben winterbladeren volle zon nodig?
Ze hebben in december de lichtste plek nodig die je hebt, maar dat is niet hetzelfde als volle zon. Winterkers en claytonia zijn de meest schaduwtolerante soorten van de groep en geven ook oogst op een noordgericht bed; de brassica's willen zo veel mogelijk licht. Onze gids over wat je in de schaduw kunt kweken legt uit hoe je bijhoudt hoeveel uren zon een bed werkelijk ontvangt.

Waarom is mijn wintersalade in december gestopt met groeien?
Omdat de groei bij minder dan ongeveer tien uur daglicht vrijwel volledig stilstaat — en daarom telt de zaaidatum meer dan wat je daarna ook doet. De planten gaan niet dood, ze houden zich gedeisd. De groei hervat in februari en de grootste afzonderlijke oogst van het hele gewas komt doorgaans in maart, net wanneer de mizuna begint te schieten.

Een halfuur met een hark en vijf zaadzakjes deze week levert je vijf maanden sla op — de beste opbrengst per uur werk die de moestuin te bieden heeft. Leg de winterbladeren in één bed en begin, terwijl je toch gereedschap in de hand hebt, een rij tuinbonen in het volgende — de twee klusjes zijn een perfect koppel, want de sla voedt je de hele winter terwijl de bonen stilletjes de wortels opbouwen die in juni gaan oogsten. Kies uit onze sla-, boerenkool- en snijbietcollecties naast de bovenstaande soorten, blader door het volledige groentezadenassortiment en houd onze kweekgidsen bij de hand voor alles wat daarna komt.